डा. टोपलाल पन्थी
कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्वका अध्येता
ADVERTISEMENT
नेपाल अहिले आकस्मिक बाढीका विनाशकारी परिणामको सामना गरिरहेको छ। सन् २०२६ अगस्ट २६ मा भोटेकोशी नदी क्षेत्रमा आएको भीषण आकस्मिक बाढीका कारण ठूलो जनधनको क्षति, विस्थापन तथा घर, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, विद्युत् सञ्जाल, टेलिफोन सेवा तथा अन्य महत्वपूर्ण पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुगेको छ। सञ्चार तथा विद्युत् सञ्जालमा भएको क्षतिका कारण मानवीय तथा भौतिक क्षतिको वास्तविक अवस्था यकिन गर्न कठिन भएको छ। यसको पूर्ण प्रभाव आगामी दिनमा मात्र स्पष्ट हुन सक्ने देखिन्छ।
ADVERTISEMENT
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अनुसार चीनबाट प्राप्त भू-उपग्रहसम्बन्धी सूचनाले प्रभावित क्षेत्रमा नदी थुनिएर ताल बनेको संकेत गरेको थियो। प्राधिकरणले उक्त तालको पानीको सतह बढिरहेको र कुनै पनि बेला फुट्न सक्ने सम्भावना रहेको भन्दै तल्लो तटीय क्षेत्रमा रहेका मानिस तथा उद्धारकर्मीलाई विशेष सावधानी अपनाउन र नदी किनारबाट टाढा रहन आग्रह गरेको थियो। यस्ता परिस्थितिले प्राकृतिक विपद् कति तीव्र गतिमा विकसित हुन सक्छन् र पूर्वतयारी तथा समन्वयात्मक कार्य कति आवश्यक हुन्छ भन्ने देखाउँछन्।
प्राकृतिक विपद् धेरै हदसम्म अप्रत्याशित हुन्छन् र मानिसले तिनलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सक्दैन। यस्ता विपद्ले समुदायलाई अत्यन्त जोखिमपूर्ण अवस्थामा पुर्याउनुका साथै उनीहरूको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्थामाथि गम्भीर असर पार्न सक्छन्। घर, जीविकोपार्जन, पूर्वाधार, व्यवसाय तथा अत्यावश्यक सेवामा हुने क्षतिले दीर्घकालीन असर निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले विपद् व्यवस्थापनलाई सरकारको मात्र जिम्मेवारीका रूपमा हेर्नु हुँदैन। यसमा नागरिक, समुदाय, गैरसरकारी संस्था, नागरिक समाज तथा कर्पोरेट क्षेत्रको सहभागिता आवश्यक हुन्छ।
व्यवसाय र समाज एकअर्कामा निर्भर छन्
व्यवसाय र समाजबीच गहिरो अन्तरसम्बन्ध हुन्छ। कुनै पनि व्यवसाय समाजभित्र स्थापना हुन्छ, सामाजिक स्रोतसाधनको प्रयोग गर्छ र समाजलाई वस्तु तथा सेवा प्रदान गर्छ। कर्मचारी, ग्राहक, आपूर्तिकर्ता, वित्तीय संस्था, सरकारी निकाय, पूर्वाधार, प्राकृतिक स्रोत तथा समुदाय सबैले व्यवसाय सञ्चालनमा योगदान पुर्याउँछन्।
त्यसैले आफ्नो वरपरको समाज समस्यामा परेको अवस्थामा व्यवसाय पनि समृद्ध हुन सक्दैन। यदि समुदायले आफ्नो घर, जीविकोपार्जन, क्रयशक्ति, पूर्वाधार तथा सुरक्षा गुमाउँछ भने व्यवसाय पनि प्रभावित हुन्छ। दिगो सामाजिक विकाससँगै मात्र दिगो व्यावसायिक विकास सम्भव हुन्छ।
यसको अर्थ कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR) लाई केवल परोपकारका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। यसलाई व्यवसाय र समाजबीचको सम्बन्धबाट उत्पन्न हुने जिम्मेवारीका रूपमा हेर्नुपर्छ। व्यवसायले समाजबाट लाभ लिन्छ भने विशेषगरी ठूला संकटका समयमा समाजको कल्याणमा योगदान पुर्याउने जिम्मेवारी पनि व्यवसायको हुन्छ।
नेपालको वर्तमान अवस्था
विपद्को समयमा गरिने प्रतिक्रिया कहिलेकाहीँ प्रभावित मानिसको वास्तविक आवश्यकताभन्दा प्रचार, सम्मान वा राजनीतिक श्रेयमा केन्द्रित हुने गरेको देखिन्छ। विपद्बाट प्रत्यक्ष प्रभावित नभएका मानिसहरूले अरूको पीडा बुझ्न नसक्दा समाजको एकता कमजोर हुन्छ। एउटा समुदायलाई परेको विपद्लाई सम्पूर्ण राष्ट्रको चिन्ताका रूपमा बुझिनुपर्छ।
त्यसैगरी, व्यवसायहरूले विपद्लाई आफ्नो छवि निर्माण गर्ने वा अल्पकालीन हित सुरक्षित गर्ने अवसरका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। सहयोग प्रदान गरेपछि त्यसको फोटो खिचेर प्रचार गर्नु मात्र अर्थपूर्ण CSR को प्रमाण होइन। महत्वपूर्ण कुरा सहयोग आवश्यक परेका मानिससम्म पुग्यो कि पुगेन र त्यसले दीर्घकालीन पुनःस्थापना तथा उत्थानशीलतामा योगदान गर्यो कि गरेन भन्ने हो।
मूलभूत सिद्धान्त हुनुपर्छ—व्यक्ति वा संस्थागत हितभन्दा पहिले समाजको अस्तित्व र सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनु। व्यवसाय आफ्नो अस्तित्वका लागि समाजमा निर्भर हुन्छ र समाजले पनि जिम्मेवार व्यवसायबाट लाभ प्राप्त गर्छ।
विपद् जोखिम न्यूनीकरणमा कर्पोरेट जिम्मेवारी
विपद् व्यवस्थापनमा CSR ले अल्पकालीन तथा तदर्थ राहतबाट समन्वित र दीर्घकालीन विपद् उत्थानशीलतातर्फ परिवर्तन ल्याउनुपर्छ। व्यवसायहरूले आफ्नो वित्तीय स्रोत, प्रविधि, मानव संसाधन, ढुवानी तथा व्यवस्थापन क्षमता र सञ्चार प्रणालीको उपयोग गर्न सक्छन्।
पहिलो, व्यवसायहरूले विपद्को पूर्वतयारी र रोकथाममा लगानी गर्नुपर्छ। CSR कोषमार्फत पूर्वसूचना प्रणाली, सामुदायिक सचेतना, आपत्कालीन सञ्चार, विपद् प्रतिकार्यसम्बन्धी तालिम तथा उत्थानशील पूर्वाधार निर्माणमा सहयोग गर्न सकिन्छ। विपद् आउनुअघि नै समुदायलाई तयार पार्न सके मानवीय तथा आर्थिक क्षति दुवै कम गर्न सकिन्छ।
दोस्रो, विपद्को समयमा प्रदान गरिने सहायता आवश्यकतामा आधारित र समावेशी हुनुपर्छ। कम्पनीहरूले राहत वितरण गर्नुअघि वास्तविक अवस्थाको स्थलगत मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। खाद्यान्न, स्वच्छ खानेपानी, औषधि तथा स्वास्थ्य सामग्री, सरसफाइका सामग्री, अस्थायी आश्रय तथा अन्य अत्यावश्यक सामग्री सबैभन्दा बढी आवश्यकता भएका क्षेत्रमा पुग्नुपर्छ। बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती व्यक्ति तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिजस्ता जोखिममा रहेका समूहलाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
तेस्रो, कम्पनीहरूले पारदर्शिता र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। CSR अन्तर्गत गरिएका योगदानको उचित अभिलेख राख्ने, अनुगमन गर्ने र प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ। उद्देश्य प्रचार प्राप्त गर्नु नभई स्रोतको प्रभावकारी उपयोग तथा प्रभावित समुदायसम्म त्यसको पहुँच सुनिश्चित गर्नु हुनुपर्छ।
चौथो, व्यवसायहरूले सामुदायिक सहभागितालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। स्थानीय सरकार, गैरसरकारी संस्था, नागरिक समाज तथा सामुदायिक समूहसँग सहकार्य गर्दा स्थानीय आवश्यकता बुझ्न र स्थानीय ज्ञानको प्रभावकारी उपयोग गर्न सहयोग पुग्छ।
समाजप्रति जिम्मेवार को?
समाजप्रतिको जिम्मेवारी कुनै एउटा समूहमा मात्र सीमित गर्न सकिँदैन। किसान, कर्मचारी, पेशाकर्मी, व्यापारी, उद्योगपति, सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था तथा आम नागरिक सबैको समाजप्रति जिम्मेवारी हुन्छ।
तर समाजका महत्वपूर्ण स्रोतसाधन प्रयोग गर्ने र कर्मचारी, ग्राहक, आपूर्तिकर्ता, वित्तीय संस्था, सञ्चारमाध्यम, सरकार तथा अन्य सरोकारवालासँग व्यापक सम्बन्ध राख्ने व्यवसायहरूको जिम्मेवारी अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले उद्योगपति तथा व्यापारीहरूसँग विपद् व्यवस्थापन तथा सामाजिक विकासमा योगदान गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हुन्छ।
नेपाली व्यवसायिक घरानाहरूले CSR लाई केवल उदारता वा दानका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। यो जिम्मेवार व्यवसायिक अभ्यासको एउटा हिस्सा हो। बलियो समुदाय निर्माणमा योगदान गर्ने व्यवसायहरूले आफ्नै दीर्घकालीन सञ्चालनका लागि पनि स्थिर र सुरक्षित वातावरण निर्माण गर्न सक्छन्।
विगतका अभ्यासबाट सिकाइ
नेपालले विगतमा पनि विपद् राहतमा कर्पोरेट क्षेत्रको सहभागिता देखेको छ। तर अब अत्यधिक प्रचारमुखी राहत गतिविधिभन्दा मापन गर्न सकिने र दिगो योगदानतर्फ अघि बढ्न आवश्यक छ।
कर्पोरेट सहयोगको मूल्याङ्कन त्यसबाट भएको प्रभावका आधारमा हुनुपर्छ, त्यसको प्रचारबाट होइन।
CSR को गुणस्तर त्यसको कार्यान्वयन गर्ने व्यक्तिहरूमा पनि निर्भर हुन्छ। व्यवसायहरूले व्यावसायिक उद्देश्यसँगै सामाजिक जिम्मेवारी पनि बुझ्ने सक्षम, नैतिक र अनुभवी कर्मचारी आवश्यक रूपमा तयार गर्नुपर्छ। CSR लाई व्यक्तिगत वा संस्थागत स्वार्थ पूरा गर्ने माध्यम बनाइनु हुँदैन।
सरकार र नागरिक समाजको भूमिका
सरकारले विपद् जोखिम न्यूनीकरणमा कर्पोरेट क्षेत्रको सहभागितालाई प्रोत्साहन तथा समन्वय गर्ने स्पष्ट नीति निर्माण गर्नुपर्छ। व्यवसायहरूले छुट्टाछुट्टै रूपमा काम गर्नुको सट्टा राष्ट्रिय तथा स्थानीय विपद् व्यवस्थापन योजनासँग समन्वय गरेर काम गर्नुपर्छ।
गैरसरकारी संस्था तथा नागरिक समाजले जोखिममा रहेका समुदाय पहिचान गर्न, राहत वितरणको अनुगमन गर्न, नियम तथा व्यवस्थाको उचित कार्यान्वयनमा सहयोग गर्न र व्यवसायलाई सहयोग आवश्यक पर्ने मानिससँग जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।
त्यसैले सरकार, व्यवसाय, समुदाय तथा नागरिक समाजले ग्रामीण र सहरी दुवै क्षेत्रको प्रभावकारी उत्थानशीलता विकास गर्न एकसाथ काम गर्नुपर्छ।
नेपालमा विपद् जोखिम न्यूनीकरण (DRR) मा कर्पोरेट क्षेत्रको सहभागिताको ठूलो सम्भावना अझै उपयोग हुन बाँकी छ। CSR सम्बन्धी नीतिलाई अझ बलियो बनाउँदै व्यवसायहरूले विपद् पूर्वतयारी, न्यूनीकरण, प्रतिकार्य, पुनःस्थापना तथा उत्थानशीलतामा कसरी योगदान गर्न सक्छन् भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्न आवश्यक छ।
निष्कर्ष
नेपालमा हालै आएको आकस्मिक बाढीले हाम्रा समुदाय तथा पूर्वाधार कति जोखिममा छन् भन्ने पुनःस्मरण गराएको छ। यसले विपद् व्यवस्थापन सरकारको प्रयासमा मात्र निर्भर हुन नसक्ने कुरा पनि स्पष्ट पारेको छ। समाजका प्रत्येक क्षेत्रको यसमा भूमिका हुन्छ।
व्यवसायहरू समाजभन्दा बाहिर अस्तित्वमा छैनन् भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। उनीहरूले सामाजिक स्रोतसाधनको प्रयोग गर्छन्, समाजलाई सेवा दिन्छन् र आफ्नो अस्तित्वका लागि समाजमै निर्भर हुन्छन्। त्यसैले जिम्मेवार व्यवसायहरूले विपद् आएपछि मात्र होइन, विपद् आउनुअघि पनि समाजलाई सहयोग गर्नुपर्छ।
नेपालमा CSR को भविष्य प्रचारबाट जिम्मेवारीतर्फ, परोपकारबाट उत्थानशीलतातर्फ र व्यक्तिगत स्वार्थबाट सामाजिक कल्याणतर्फ अघि बढ्नुपर्छ। सरकार, व्यवसाय, समुदाय, गैरसरकारी संस्था तथा नागरिक एकसाथ काम गर्दा विपद् प्रतिकार्य अझ प्रभावकारी हुन्छ र समाज थप बलियो बन्छ।
अन्ततः, जुन समाजमा व्यवसाय दिगो रूपमा बाँच्न सक्दैन, त्यस्तो समाजमा व्यवसाय पनि दिगो रूपमा बाँच्न सक्दैन।
कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्वका अध्येता डा. टोपलाल पन्थीको भनाई छ ।
