के.पी. वाग्ले
वरिष्ठ परामर्शदाता इन्जिनियर (पुल)
ADVERTISEMENT
पृष्ठभूमि/सारांश
ADVERTISEMENT
वैज्ञानिक प्रमाणहरूले आगामी वर्षहरूमा जलवायु परिवर्तन मानव जातिले सामना गर्नुपर्ने सबैभन्दा ठूला चुनौतीमध्ये एक हुन सक्ने देखाएका छन्। मानव गतिविधिबाट उत्सर्जित कार्बन डाइअक्साइड (CO₂), मिथेन (CH₄), नाइट्रस अक्साइड (N₂O) लगायतका ग्यासहरूको वायुमण्डलीय एकाग्रता बढ्दै जाँदा पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि भइरहेको छ। यस प्रक्रियालाई सामान्यतया हरितगृह प्रभाव (Greenhouse Effect) वा विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि (Global Warming) भनिन्छ।
अर्को शब्दमा, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि भनेको पृथ्वीको औसत मौसम प्रणालीमा भइरहेको परिवर्तन हो, जसलाई तापक्रम, वर्षा, हावाको स्वरूप तथा आँधी–तूफानको परिवर्तनबाट मापन गर्न सकिन्छ।
सडक यातायात तथा अन्य भौतिक पूर्वाधार निर्माणका क्षेत्रमा हुने गतिविधि हरितगृह ग्यास उत्सर्जनका महत्वपूर्ण स्रोत हुन्। त्यसैले पूर्वाधार निर्माण तथा विकासको उचित योजना बनाई उपलब्ध स्रोत–साधनको अधिकतम र दिगो उपयोग सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ।
जलवायुजन्य जोखिम न्यूनीकरणका लागि हालसम्म सडक, पुल, तटबन्ध, सिँचाइ संरचना तथा जलविद्युत् आयोजनाजस्ता भौतिक इन्जिनियरिङ पूर्वाधारमा बढी ध्यान दिइँदै आएको छ। तर जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूलन गर्न थप व्यापक विकल्पमा समेत तत्काल ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
यस लेखमा मुख्यतः विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि तथा जलवायु परिवर्तनका कारण यातायात पूर्वाधारमा पर्ने वातावरणीय तथा प्राविधिक प्रभावबारे चर्चा गरिएको छ।
मुख्य शब्दहरू: विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि, जलवायु परिवर्तन, यातायात, जलवायु, उत्सर्जन, इन्जिनियरिङ पूर्वाधार, अनुकूलन, वातावरण, मौसम।
परिचय
जलवायु परिवर्तन, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि र त्यसका परिणामहरू केही वर्षयता विश्वभर अनुभव भइरहेका छन्। विश्वको औसत तापक्रम १.२ डिग्री सेल्सियसभन्दा बढीले बढिसकेको र ध्रुवीय क्षेत्र तथा उच्च हिमाली क्षेत्रमा यसको प्रभाव अझ बढी देखिएको वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
तापक्रम वृद्धिका कारण हिमनदी तथा समुद्री बरफ पग्लिनुका साथै वर्षाको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको छ। यसले जीवजन्तुको बसोबास तथा वनस्पतिको प्राकृतिक चक्रमा समेत परिवर्तन ल्याइरहेको छ। जलवायु परिवर्तनको प्रभाव नेपालमा पनि देखिन थालेको छ।
जलवायु विज्ञानसम्बन्धी अध्ययन तथा अनुसन्धानका आधारमा आगामी ५० देखि १०० वर्षमा विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका कारण मानव, वनस्पति, जीवजन्तु तथा मानव निर्मित इन्जिनियरिङ संरचनामा गम्भीर प्रभाव पर्न सक्ने देखिन्छ।
हालैका वर्षमा देखिएका प्रमुख प्रभावहरूमा निम्न विषय उल्लेखनीय छन् :
अन्टार्कटिकामा पेन्गुइनको संख्या उल्लेख्य रूपमा घटेको अनुसन्धानले देखाएको छ।
केही पुतली, फक्स तथा हिमाली वनस्पति चिसो क्षेत्र वा उच्च भूभागतर्फ सर्दै गएका छन्।
नेपालमा वनस्पति समयभन्दा अगावै फुल्न थालेका छन्। उदाहरणका लागि, लालीगुराँस सामान्यतया मार्चमा फुल्ने भए पनि फेब्रुअरीमै फुल्न थालेको देखिएको छ।
ध्रुवीय क्षेत्र, हिमाली क्षेत्र तथा नेपालका उच्च हिमाली भागमा बरफ तथा हिमनदी पग्लिने क्रम बढेको छ। यसका कारण हिमताल विस्फोट, हिमपहिरो, गेग्रानसहितको बाढी तथा नदी बाढीजस्ता जोखिम बढेका छन्।
समुद्री सतहको वृद्धिदर बढ्दै जाँदा टापु राष्ट्रहरू डुबानको जोखिममा परेका छन्।
विश्वव्यापी रूपमा हिमपात र वर्षाको स्वरूपमा परिवर्तन आएको छ।
समुद्री आँधी तथा अन्य शक्तिशाली मौसमी घटनाको तीव्रता बढ्ने सम्भावना देखिएको छ।
बाढी तथा खडेरीका घटना बढ्दो क्रममा छन्।
हिमनदी तथा हिमतालमा निर्भर खानेपानी र जलविद्युत् आयोजनामा भविष्यमा पानीको स्रोतको अभाव हुन सक्ने जोखिम छ।
सहरी क्षेत्रमा यातायातको विस्तार तथा इन्धन खपतका कारण वातावरणीय प्रदूषण र हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढिरहेको छ।
नेपालमा यातायात पूर्वाधारमा जलवायु परिवर्तनको प्रभाव
नेपालमा जलवायु परिवर्तनका कारण सडक, पुल तथा अन्य यातायात पूर्वाधारमा समयभन्दा अगावै क्षति पुग्ने समस्या बढिरहेको छ। यसको प्रमुख कारणमा पहिरो, अत्यधिक तथा लामो समयसम्म हुने वर्षा, तीव्र रूपमा गेग्रान थुप्रिनु तथा विगतमा दुर्लभ मानिएका ठूलो बाढीका घटनाको आवृत्ति बढ्नु रहेका छन्।
यसका अतिरिक्त हिमाली क्षेत्रमा हिमताल विस्फोटबाट आउने बाढी (GLOF), हिमपहिरो, नदी कटान, नदीको सतह तथा बहावमा परिवर्तन र गेग्रानसहितको बाढीले यातायात पूर्वाधारमा ठूलो जोखिम सिर्जना गरिरहेका छन्।
नेपालमा ८० प्रतिशतभन्दा बढी भूभाग पहाड तथा हिमालले ओगटेको छ। यस्तो भौगोलिक अवस्थामा भू–स्खलनको जोखिम सधैँ विद्यमान हुन्छ र वर्षा तथा पानीको बहावले ढलान अस्थिरता तथा पहिरो निम्त्याउने प्रमुख भूमिका खेल्छ।
पछिल्ला करिब ३० वर्षमा नेपालले बारम्बार हिमताल विस्फोट, नदी बाढी, गेग्रान तथा हिलोको बहाव, नदी कटान, नदीको तल्लो सतह काटिँदै जाने प्रक्रिया तथा भूकम्पीय गतिविधिका कारण सडक, पुल र अन्य यातायात पूर्वाधारमा समयभन्दा अगावै क्षति बेहोर्दै आएको छ।
विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका सम्भावित भविष्यका प्रभाव
१. तापक्रम वृद्धि
तापक्रम वृद्धि हुने सम्भावना अत्यधिक रहेको छ। निर्माण क्षेत्रमा इन्धन तथा जीवाश्म इन्धनको प्रयोग र यातायात क्षेत्रमा बढ्दो गतिविधिले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन थप बढाउँछ।
तापक्रम वृद्धिका कारण :
पुलका एक्स्पान्सन जोइन्टमा फैलावट तथा संकुचन बढ्न सक्छ।
स्टिल ट्रस पुलका सदस्यमा अत्यधिक तापजन्य तनाव उत्पन्न हुन सक्छ।
स्टिल संरचनामा विकृति तथा बोल्टमा समस्या आउन सक्छ।
स्टिल रेल ट्र्याक बाङ्गिन वा उचालिन सक्छ।
सडक तथा विमानस्थलको डामरयुक्त सतह छिटो बिग्रिन सक्छ।
आरसीसी संरचनामा कार्बोनेसन प्रक्रिया तीव्र भई रिबारमा क्षरण बढ्न सक्छ।
संरचनामा चिरा तथा अन्य क्षति बढ्न सक्छ।
भू–जल सतह घट्दा खानेपानी तथा संरचनाको जगसम्बन्धी समस्या उत्पन्न हुन सक्छ।
नदी किनारमा रहेका सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना तथा अन्य संरचनामा जोखिम बढ्न सक्छ।
२. अत्यधिक तथा लामो वर्षा
वर्षाको स्वरूपमा परिवर्तन तथा अत्यधिक वर्षाका कारण पहिरो, नदी कटान, नदी बाढी, नदीको तल्लो सतह कटान तथा गेग्रानसहितको बहाव बढ्न सक्छ।
यसका कारण :
सडक तथा पुल बग्न सक्छन्।
जलविद्युत् आयोजना तथा नदी किनारका संरचनामा क्षति पुग्न सक्छ।
पुलका पिल्लर तथा फाउन्डेसन वरिपरि स्काउरिङ हुन सक्छ।
नदीको सतहमा गेग्रान तथा सिल्ट थुप्रिन सक्छ।
सडक तथा पुलका एप्रोच बग्न सक्छन्।
पुल तथा सडकमा पानी ओभरटप हुन सक्छ।
नदी तथा तालमा पानीको सतह अचानक बढ्न सक्छ।
अस्थायी बाँध बन्ने र त्यसपछि अचानक ठूलो बाढी आउने जोखिम हुन्छ।
नदी तथा तट संरक्षण संरचनामा क्षति पुग्न सक्छ।
पुलको फाउन्डेसन कमजोर हुन सक्छ।
३. मनसुनमा परिवर्तन
मनसुनको स्वरूप तथा तीव्रतामा परिवर्तन हुँदा बाढी तथा खडेरीको परिमाण बढ्न सक्छ।
भविष्यमा ५० वर्षमा एकपटक हुने वर्षा घटनासमेत दशकमा एकपटक हुने घटनाजस्तो बन्न सक्ने सम्भावना देखाइएको छ। यस्तो अवस्थामा सडक तथा पुलको डिजाइन र निर्माण विधिमा समेत परिवर्तन आवश्यक पर्न सक्छ।
यसले विद्यमान डिजाइन कोड, मापदण्ड तथा निर्माण अभ्यासको पुनरावलोकन आवश्यक बनाउन सक्छ।
४. आँधी तथा शक्तिशाली मौसमी घटना
तापक्रम वृद्धि तथा मौसम प्रणालीमा आएको परिवर्तनका कारण शक्तिशाली आँधी तथा चक्रवातको सम्भावना बढ्न सक्छ।
यसबाट :
पुल बग्न वा भत्किन सक्छ।
नदीमाथिका अस्थायी संरचना तथा निर्माणाधीन संरचनामा क्षति पुग्न सक्छ।
स्टिल संरचना हावाको चापले ढल्न सक्छ।
रुख ढल्दा सडक तथा पुलमा क्षति पुग्न सक्छ।
निर्माणस्थलमा राखिएका सटरिङ, स्टेजिङ तथा रिबार संरचना हावाले उडाउन वा ढाल्न सक्छ।
अमेरिकामा आएको हुरिकेन क्याट्रिनाका क्रममा आएको ठूलो समुद्री छालले पुलको डेकलाई पियरबाट उचालेर हटाएको घटना यसको उदाहरण हो। सन् १९४० मा टाकोमा नारोज सस्पेन्सन ब्रिज पनि शक्तिशाली हावाका कारण भत्किएको थियो।
नेपालमा समेत निर्माणाधीन पुलका सटरिङ, स्टेजिङ तथा रिबार संरचना शक्तिशाली हावाका कारण नदीमा खसेका घटना देखिएका छन्।
५. सन् २०२६ को भोटेकोशी–त्रिशूली बाढीको सन्दर्भ
सन् २०२६ अगस्ट २६ (वि.सं. २०८३ भदौ १०) मा भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले तिमुरेदेखि बेत्रावती, त्रिशूली हुँदै चितवनसम्मको नदी करिडोरमा ठूलो क्षति पुर्याएको घटनाले नेपालका यातायात तथा अन्य पूर्वाधारमा जलवायुजन्य तथा जलविज्ञानसम्बन्धी जोखिमको गम्भीरता देखाएको छ।
उक्त घटनामा सडक, पुल, आवासीय भवन, जलविद्युत् आयोजना तथा नदी किनारका खेतीयोग्य जमिनमा ठूलो क्षति पुगेको उल्लेख गरिएको छ। लेखकका अनुसार बाढीको औसत बहावको गति करिब ८० किलोमिटर प्रतिघण्टा र नदीको सतहबाट बहावको उचाइ भू–ढलानअनुसार करिब १० देखि १५ मिटरसम्म पुगेको अनुमान गरिएको छ।
यस्ता घटनाले भविष्यका सडक, पुल, जलविद्युत् तथा नदी नियन्त्रण संरचनाको डिजाइन गर्दा जलवायु परिवर्तनका कारण उत्पन्न हुन सक्ने चरम मौसमी तथा जलविज्ञानसम्बन्धी घटनालाई समेत समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछन्।
नेपालमा जलवायु परिवर्तनका प्रमुख तीन आयाम
नेपालको सन्दर्भमा विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि तथा जलवायु परिवर्तनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित तीन प्रमुख पक्षलाई विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ :
तापक्रम वृद्धि तथा तातो हावा
उच्च तापक्रम तथा तातो हावाको लहर अझ तीव्र, लामो र बारम्बार हुन सक्ने सम्भावना छ। यसले पुलका जोइन्ट, स्टिल संरचना, रेल ट्र्याक, सडक तथा विमानस्थलका डामरयुक्त सतहमा असर पार्न सक्छ।
वर्षाको स्वरूपमा परिवर्तन
पछिल्ला दशकमा अत्यधिक वर्षाका घटना बढ्दै गएको र त्यसले सडक, पुल तथा अन्य संरचनामा समयभन्दा अगावै क्षति पुर्याएको देखिन्छ।
सन् २०२१ को अक्टोबरको अन्त्यतिर पश्चिम तथा सुदूरपश्चिम नेपालमा भएको बेमौसमी भारी वर्षाका कारण काटेर राखिएको बालीमा भएको क्षति जलवायु परिवर्तनको प्रभावसँग जोडिएको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
हिमताल विस्फोट तथा हिमपहिरो
तापक्रम वृद्धिका कारण हिमतालको आकार तथा जोखिम बढ्न सक्छ। यसले हिमताल विस्फोटबाट आउने बाढी (GLOF), हिमपहिरो तथा हिमस्खलनको सम्भावना बढाउँछ।
सन् २०२१ नोभेम्बर १४ मा पश्चिम नेपालमा भएको हिमस्खलनको घटनालाई पनि जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित जोखिमको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
यातायात पूर्वाधारमा जलवायु परिवर्तनको प्रभाव
उच्च तापक्रम र तातो हावाको लहर
उच्च तापक्रमका कारण पुलका थर्मल एक्स्पान्सन जोइन्टमा समस्या आउन सक्छ। स्टिल ट्रस पुलका सदस्यमा तनाव तथा बकलिङ बढ्न सक्छ। रेल ट्र्याक बाङ्गिन सक्छ र सडक तथा विमानस्थलका डामर सतह छिटो बिग्रिन सक्छन्।
निर्माण मजदुरका लागि पनि उच्च तापक्रम चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छ। तापक्रम अत्यधिक बढेको अवस्थामा काम गर्ने समय घटाउन वा रातिको समयमा निर्माण कार्य सञ्चालन गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
निर्माण सामग्री उत्पादनमा प्राकृतिक स्रोत तथा इन्धनको बढी प्रयोग हुँदा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढ्छ। त्यस्तै यातायातका साधनको वृद्धि र इन्धन खपतले पनि हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढाउँछ।
वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा बढ्दा आरसीसी संरचनामा कार्बोनेसन प्रक्रिया तीव्र हुन सक्छ। यसले रिबारमा क्षरण गराउने र संरचनामा चिरा पर्ने सम्भावना बढाउँछ। यस्तो क्षति समाजका लागि महँगो मर्मत तथा दीर्घकालीन सेवा अवरोधको कारण बन्न सक्छ।
अत्यधिक वर्षाका कारण हुने क्षति
अत्यधिक वर्षाले लगभग सबै प्रकारका यातायात प्रणालीमा अवरोध सिर्जना गर्न सक्छ। भारी वर्षा तथा ठूलो बाढीले नदीको पानीको सतह बढाउने, माटो कटान तीव्र बनाउने, नदीको सतह काट्ने तथा भू–जल सतहमा परिवर्तन ल्याउने सम्भावना हुन्छ।
नेपालमा विगतमा यस्ता घटनाका कारण धेरै पुलमा क्षति पुगेका उदाहरण छन्। केही पुलमा बाढी, गेग्रान तथा नदीको बहावका कारण पुलको डेक बेयरिङबाट उचालिएर तलतिर सयौँ मिटर परसम्म पुगेका घटना समेत भएका छन्।
उदाहरणका रूपमा :
सन् १९९३ मा पृथ्वी राजमार्गका मलेखु, बेल्खु र महादेवबेँसीका तीन पुल बगेका थिए।
सन् १९९५ मा वाख्ले पुल तथा सन् १९९६ मा भैरवकुण्ड पुलमा क्षति पुगेको थियो।
सन् १९९१ मा डडेलधुराको डोटी क्षेत्रको द्वारे पुल बगेको घटना भएको थियो।
सन् २०२१ को जुनदेखि अगस्टसम्मको मनसुन अवधिमा करिब २० वटा पुलमा गम्भीर क्षति वा पूर्ण रूपमा बगाएको घटना भएको थियो।
मेलम्ची नदीमा आएको विनाशकारी बाढी तथा गेग्रानसहितको बहावले नदी किनारका धेरै भवनमा क्षति पुर्याउनुका साथै रातो पुल पूर्ण रूपमा बगाएको थियो।
जलवायु र इन्जिनियरिङ अभ्यासमा यसको प्रभाव
इन्जिनियरहरूले अब विगतको जलवायुका आधारमा मात्र संरचना डिजाइन गर्न सक्ने अवस्था छैन। भविष्यको जलवायु विगतको भन्दा बढी परिवर्तनशील र चरम हुन सक्छ।
भविष्यमा :
तापक्रम अझ बढ्न सक्छ।
अत्यधिक वर्षा तथा बाढी बढ्न सक्छ।
गर्मी तथा जाडो मौसममा चरम मौसमी घटना बढ्न सक्छ।
लामो समयसम्म खडेरी पर्न सक्छ।
वर्षाको दीर्घकालीन औसत तथा स्वरूप परिवर्तन हुन सक्छ।
यी परिवर्तनले मौसमबाट प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुने सबै इन्जिनियरिङ संरचनाको प्रभावकारितामा असर पार्न सक्छ।
त्यसैले भविष्यमा निर्माण हुने संरचना पूर्वानुमान गरिएको जलवायु परिवर्तनलाई सहन सक्ने, मजबुत तथा आवश्यकता अनुसार अनुकूलन गर्न सकिने हुनुपर्छ।
सिभिल इन्जिनियरहरू पूर्वाधार सञ्जालको योजना, डिजाइन, निर्माण, सञ्चालन, मर्मत तथा विस्थापनसम्मका सम्पूर्ण प्रक्रियामा महत्वपूर्ण भूमिकामा हुन्छन्। त्यसैले आर्थिक गतिविधि, जनस्वास्थ्य तथा मानव कल्याणलाई सुरक्षित राख्न पूर्वाधार निर्माणमा जलवायु परिवर्तनलाई केन्द्रमा राख्न आवश्यक छ।
अनुकूलन : इन्जिनियरिङ चुनौती र अवसर
वैज्ञानिक अध्ययनहरूले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको जोखिम वास्तविक रहेको देखाएका छन्। प्रश्न अब जलवायु परिवर्तनको प्रभावबाट कसरी अनुकूलन हुने भन्ने हो।
इन्जिनियरिङ क्षेत्रमा अनुकूलन पूर्वयोजना तथा अध्ययनमा आधारित हुनुपर्छ कि घटना भएपछि मात्र प्रतिक्रिया दिने प्रणाली अपनाउने भन्ने महत्वपूर्ण प्रश्न छ।
जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित अनिश्चितताका कारण अनुकूलनलाई जोखिम व्यवस्थापनको एक महत्वपूर्ण हिस्सा मान्न सकिन्छ।
विशेषगरी हिमाली क्षेत्रमा प्राकृतिक शक्तिहरू अनिश्चित रूपमा सक्रिय रहने भएकाले इन्जिनियरहरूले सम्भावित विपद्को अवस्थामा संरचना कसरी असफल हुन सक्छ भन्ने अनुमान गर्नुपर्छ। सोही आधारमा संरचनाको डिजाइन गर्नुपर्छ।
संरचनामा क्षति भए पनि त्यसलाई मर्मत गर्न सकिने, सेवा छोटो समयमा पुनः सञ्चालन गर्न सकिने तथा क्षतिको स्तर नियन्त्रण गर्न सकिने गरी डिजाइन गर्नु आवश्यक छ।
न्यूनीकरण
हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउन सिभिल इन्जिनियरहरूले नयाँ प्रविधि तथा वातावरणमैत्री निर्माण सामग्रीको विकासमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।
विकसित राष्ट्रसँग प्रविधि, आर्थिक स्रोत, उपकरण तथा प्राविधिक क्षमता तुलनात्मक रूपमा बढी भए पनि विकासशील देशहरूमा आर्थिक तथा प्राविधिक स्रोतको अभाव हुन्छ। त्यसैले नेपालजस्ता देशमा कम लागत, स्थानीय स्रोत र दिगो प्रविधिमा आधारित समाधान आवश्यक हुन्छ।
सरकारलाई सन् २०५० सम्मको न्यून–कार्बन पूर्वाधार मार्गचित्र (Low-Carbon Infrastructure Roadmap) विकास गर्न सहयोग गर्न आवश्यक छ।
ऊर्जा क्षेत्रमा
नवीकरणीय तथा न्यून–कार्बन ऊर्जा उत्पादन बढाउने।
जलविद्युत्, सौर्य तथा पवन ऊर्जाको विस्तार गर्ने।
ऊर्जा दक्षता बढाउने।
कार्बन उत्सर्जन नियन्त्रण तथा भण्डारणसम्बन्धी नयाँ प्रविधिको विकास गर्ने।
यातायात क्षेत्रमा
विद्युतीय बस तथा विद्युतीय कारजस्ता कम–उत्सर्जन यातायात प्रणालीलाई प्रोत्साहन गर्ने।
अन्तरसहर रेल तथा ट्राम प्रणालीको विकास गर्ने।
यातायात जाम हुने प्रमुख बिन्दु पहिचान गरी त्यसलाई घटाउने।
सार्वजनिक यातायातलाई प्रभावकारी बनाउने।
न्यून–कार्बन डिजाइन
निर्माण सामग्रीमा निहित ऊर्जा घटाउने।
पूर्वाधारको सम्पूर्ण जीवनचक्रमा ऊर्जा खपत तथा उत्सर्जन घटाउने।
दिगो तथा वातावरणमैत्री निर्माण सामग्रीको प्रयोग बढाउने।
सार्वजनिक नीतिका प्राथमिकता
हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउने इन्जिनियरिङ समाधान कार्यान्वयन गर्न राष्ट्रिय सरकारको स्पष्ट नीति आवश्यक हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि विश्वव्यापी उत्सर्जन घटाउन बाध्यकारी तथा न्यायपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय सहमतिको आवश्यकता हुन्छ।
यसका लागि :
हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउने स्पष्ट लक्ष्य र समयसीमा निर्धारण गर्ने।
उत्सर्जन घटाउने प्रविधिमा निजी लगानी प्रोत्साहन गर्ने।
अन्य देशलाई पनि हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउने कार्यमा सहभागी गराउने।
लेखकद्वारा प्रस्तुत केस अध्ययन
पछिल्ला वर्षमा नेपालका रणनीतिक सडक सञ्जालमा रहेका पुलहरू समयभन्दा अगावै भत्किने वा गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त हुने घटना बढेका छन्।
पहिले वर्षमा करिब २–३ वटा पुलमा यस्तो समस्या देखिने गरेकोमा पछिल्ला २१ वर्षमा यो संख्या बढेर वर्षमा ५–६ वटासम्म पुगेको लेखकले उल्लेख गरेका छन्।
विशेषगरी सन् २०२१ को मनसुनमा दुई महिनाको अवधिमा करिब २० वटा पुल भत्किएको वा गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भएको उल्लेख गरिएको छ।
समयभन्दा अगावै पुल भत्किनुको कारण अध्ययन गर्न लेखकले करिब ४५ वटा पुल भत्किएको वा गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भएको घटनाको विवरण संकलन गरी विश्लेषण गरेका थिए।
अध्ययनको निष्कर्षअनुसार करिब ८५ प्रतिशत घटनामा बाढी तथा फाउन्डेसनको चाल वा अस्थिरता प्रमुख कारण देखिएको थियो।
यस्ता क्षतिको प्रमुख कारणमा :
तीव्र तथा लामो समयसम्म हुने वर्षा
पहिरो
नदी कटान
नदी बाढी
नदीको तल्लो सतह कटान
हिमताल विस्फोटबाट आउने बाढी
स्काउरिङ
नदीमा सिल्ट तथा गेग्रान थुप्रिनु
आदि रहेका छन्।
यीमध्ये धेरै कारण विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि तथा जलवायु परिवर्तनसँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छन्।
निष्कर्ष
इन्जिनियरहरूले अब विगतको जलवायुका आधारमा मात्र संरचना डिजाइन गर्ने अवस्था छैन। भविष्यको जलवायु बढी परिवर्तनशील, अनिश्चित तथा चरम हुन सक्ने भएकाले पूर्वाधार डिजाइनमा सम्भावित जलवायु परिवर्तनलाई समावेश गर्न आवश्यक छ।
इन्जिनियरिङ पूर्वाधार निर्माणमा ठूलो मात्रामा प्राकृतिक स्रोत, इन्धन तथा जीवाश्म इन्धन प्रयोग हुन्छ। विशेषगरी यातायात क्षेत्रमा हुने निर्माण तथा सञ्चालन गतिविधिले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढाउन सक्छ। त्यसैले पूर्वाधार निर्माणको योजना बनाउँदा उपलब्ध स्रोतको अधिकतम र दिगो उपयोग सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
भविष्यका संरचना विभिन्न सम्भावित जलवायु परिस्थितिलाई सामना गर्न सक्ने, मजबुत तथा आवश्यकता अनुसार अनुकूलन गर्न सकिने हुनुपर्छ।
प्राकृतिक भू–भाग र प्रकृतिका शक्तिले अन्ततः संरचनाको डिजाइनलाई निर्देशित गर्छन्। बदलिँदो वातावरणलाई सम्बोधन नगर्ने डिजाइन दीर्घकालीन रूपमा असफल हुन सक्छ।
त्यसैले इन्जिनियरहरूले जलवायु परिवर्तनका सम्भावित प्रभावलाई ध्यानमा राख्दै दिगो, न्यून–कार्बन, जोखिम प्रतिरोधी र अनुकूलनशील यातायात प्रणाली विकास गर्नुपर्छ, जसले वर्तमान आवश्यकतामात्र होइन, यस शताब्दीको अन्त्यसम्मको आवश्यकतालाई समेत सम्बोधन गर्न सकोस्।
