काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन केवल नेतृत्व चयन गर्ने नियमित प्रक्रिया होइन, बदलिँदो राजनीतिक परिवेशमा पार्टीको आगामी दिशा तय गर्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा अघि बढिरहेको छ । यही परिवेशमा महामन्त्री पदका उम्मेदवार नैनसिंह महरले कांग्रेसलाई परम्परागत कार्यशैलीबाट बाहिर निकाल्दै परिणाममुखी, प्रविधिमैत्री र जनतासँग जोडिएको संगठन बनाउने आफ्नो दृष्टिकोण अघि सारेका छन् ।
सुदूरपश्चिमबाट राष्ट्रिय राजनीतिमा आफ्नो दाबी प्रस्तुत गरिरहेका महरको उम्मेदवारी केवल एउटा पदको प्रतिस्पर्धामा सीमित छैन । उनी पार्टीको कार्यसंस्कृति बदल्ने, निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउने र संगठनलाई परिणाम दिने संरचनामा रूपान्तरण गर्ने एजेन्डासहित महामन्त्रीको दौडमा उत्रिएका छन् ।
उनको प्राथमिकतामा महामन्त्रीको कार्यालयलाई परम्परागत प्रशासनिक केन्द्रभन्दा माथि उठाएर ‘उत्कृष्ट कार्यसम्पादन केन्द्र’ बनाउने योजना छ। पार्टीले गर्ने निर्णय र त्यसको कार्यान्वयनबीच देखिँदै आएको दूरी घटाउनु आफ्नो प्रमुख जिम्मेवारी हुने महर बताउँछन् । ‘निर्णय समयमा होस्, जिम्मेवारी स्पष्ट होस् र कार्यकर्ताले आफ्नो योगदानको मूल्य देख्न सकून्।’ महरको यो भनाइले कांग्रेसभित्रको संगठनात्मक कार्यशैलीप्रतिको उनको दृष्टिकोण प्रस्ट पार्छ । उनका अनुसार नेतृत्वले निर्णय गर्ने तर कार्यान्वयनको जिम्मेवारी अस्पष्ट रहने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ। निर्णय गर्ने, जिम्मेवारी तोक्ने, समयसीमा निर्धारण गर्ने र परिणामको मूल्यांकन गर्ने प्रणाली पार्टीमा स्थापित हुनुपर्ने उनको धारणा छ ।
गुटभन्दा माथि संगठन, प्रतिस्पर्धापछि एउटै कांग्रेस
कांग्रेसको आन्तरिक राजनीतिमा गुट र समूहको प्रभाव लामो समयदेखि बहसको विषय बन्दै आएको छ। महर स्वयं पनि विगतमा निश्चित धारसँग नजिक रहेको आरोपबाट अछुतो छैनन् । तर अहिले उनी आफूलाई कुनै एउटा समूहको होइन, सिंगो कांग्रेसको प्रतिनिधिका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेका छन् । उनको दृष्टिमा महाधिवेशनसम्मको प्रतिस्पर्धा स्वाभाविक लोकतान्त्रिक प्रक्रिया हो । तर महाधिवेशन सकिएपछि प्रतिस्पर्धाको ताप समाप्त हुनुपर्छ र सबै धारलाई एउटै संगठनात्मक यात्रामा जोड्न सक्नुपर्छ ।
उनका लागि संगठनात्मक एकताको आधार केवल भाषण वा समझदारी होइन, निष्पक्ष व्यवहार र समान नियम हो ।
निर्वाचनमा पद नपाएका तर क्षमता भएका नेता–कार्यकर्तालाई पन्छाउने होइन, उनीहरूको दक्षता पार्टीको नीति निर्माणमा प्रयोग गर्ने उनको प्रस्ताव पनि यही सोचसँग जोडिएको छ। विषयगत परिषद्, नीति समूह तथा विज्ञ संयन्त्रमार्फत योग्य कार्यकर्ताको ज्ञान र क्षमतालाई संस्थागत गर्ने उनको योजना छ । यसले कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि उठ्दै आएको एउटा प्रश्नलाई सम्बोधन गर्न खोज्छ—पद नपाएपछि कार्यकर्ताको भूमिका के ? महरको जवाफ छ—पद नपाउनु राजनीतिक योगदानको अन्त्य होइन ।
युवालाई भीड होइन, नेतृत्वको हिस्सेदार बनाउने प्रस्ताव
कांग्रेसको भविष्यबारे बहस गर्दा सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न नयाँ पुस्तासँग जोडिन्छ । युवा पुस्तामा राजनीतिप्रति बढ्दै गएको वितृष्णालाई महर सामान्य असन्तुष्टिका रूपमा लिन तयार छैनन् । उनका अनुसार युवालाई चुनावका बेला भोट माग्ने, जुलुसमा भीड थप्ने वा सामाजिक सञ्जालमा प्रचार गर्ने शक्तिका रूपमा मात्र हेर्ने पुरानो सोच बदलिनुपर्छ । कांग्रेसको बहस अब कृत्रिम बौद्धिकता (एआई), डिजिटल अर्थतन्त्र, जलवायु परिवर्तन, विश्व श्रम बजार, प्रविधि र नयाँ रोजगारीका अवसरसम्म पुग्नुपर्ने उनको धारणा छ ।
अर्थात्, कांग्रेसले विगतको इतिहासमा मात्र गर्व गर्ने होइन, भविष्यको प्रश्नमा पनि उत्तर दिन सक्नुपर्छ । महरका लागि युवाको प्रश्न केवल राजनीतिक प्रतिनिधित्वको प्रश्न होइन, भविष्यको सुरक्षाको प्रश्न हो ।
‘देशमै भविष्य देख्ने वातावरण बनाउनुपर्छ’
नेपालबाट ठूलो संख्यामा युवा विदेशिने प्रवृत्तिलाई महरले पार्टी र राज्य दुवैका लागि चुनौतीका रूपमा हेरेका छन् । उनका अनुसार युवा विदेश जानु केवल रोजगारीको खोजी होइन; देशभित्र आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्ने वातावरण नदेखिनुको परिणाम पनि हो ।
त्यसैले देशभित्र लगानीको सुरक्षा, उत्पादन विस्तार र रोजगारी सिर्जना उनको आर्थिक एजेन्डाको केन्द्रमा छ । ‘युवाले त्यहाँ भविष्य देख्छन्, जहाँ मेहनतको मूल्य हुन्छ र क्षमता प्रयोग गर्ने ठाउँ हुन्छ।’ विदेशमा रहेका नेपालीको पूँजी, सीप र अनुभवलाई नेपालको आर्थिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने उनको धारणा छ । रेमिट्यान्सलाई उपभोगमा मात्र सीमित नराखी उत्पादन, उद्यमशीलता र रोजगारी सिर्जनामा जोड्ने नीति आवश्यक रहेको उनको बुझाइ छ ।
लोकतान्त्रिक समाजवादको नयाँ व्याख्या
कांग्रेसको वैचारिक पहिचानका रूपमा रहेको लोकतान्त्रिक समाजवादलाई पनि आजको समयअनुकूल पुनःव्याख्या गर्नुपर्ने महर बताउँछन् । उनका अनुसार लोकतान्त्रिक समाजवाद भनेको राज्यले सबै काम गर्ने व्यवस्था होइन। राज्यले नागरिकका आधारभूत आवश्यकता, समान अवसर र निष्पक्ष नियम सुनिश्चित गर्नुपर्छ भने निजी क्षेत्रले उत्पादन, लगानी र रोजगारी विस्तारमा नेतृत्व लिनुपर्छ । त्यसैले महरको आर्थिक दृष्टिकोणमा राज्यको सामाजिक दायित्व र निजी क्षेत्रको उत्पादन क्षमताबीच सन्तुलन खोजिएको देखिन्छ । उनका लागि नेपालको आर्थिक समस्या समाधान गर्ने बाटो उत्पादन र अवसर दुवै बढाउनु हो ।
प्रतिपक्षमा कांग्रेस : विरोध होइन, ‘वैकल्पिक सरकार’को तयारी
हाल प्रतिपक्षमा रहेको कांग्रेसले सरकारको विरोध गर्ने भूमिकामै सीमित हुन नहुने महरको तर्क छ । उनका अनुसार सरकारका गलत काममाथि तथ्य र प्रमाणसहित प्रश्न उठाउनु प्रतिपक्षको धर्म हो । तर सरकारले राम्रो काम गर्दा समर्थन गर्न सक्ने राजनीतिक परिपक्वता पनि प्रतिपक्षसँग हुनुपर्छ । त्यसभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—प्रतिपक्षमा रहँदा कांग्रेसले ‘सरकारको विकल्प’का रूपमा आफूलाई तयार गर्नुपर्छ । यसका लागि पार्टीको नीति, संगठन र नेतृत्वमा शासन सञ्चालनको क्षमता विकास गर्नुपर्ने उनको जोड छ । अर्थात्, कांग्रेसले चुनाव जितेपछि मात्र सरकार चलाउने तयारी गर्ने होइन, प्रतिपक्षमै रहँदा पनि ‘भोलि सरकार चलाउन तयार’ हुनुपर्ने उनको दृष्टिकोण हो ।
सुदूरपश्चिमबाट केन्द्रको नेतृत्वमा दाबी
नैनसिंह महरको राजनीतिक यात्रामा भूगोल पनि एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो। सुदूरपश्चिमबाट उठेर कांग्रेसको केन्द्रीय नेतृत्वमा महामन्त्रीको दाबी प्रस्तुत गर्नु आफैंमा क्षेत्रीय प्रतिनिधित्वको प्रश्नसँग जोडिएको छ । तर महरले आफ्नो उम्मेदवारीलाई केवल भूगोलको प्रतिनिधित्वमा सीमित गर्न खोजेका छैनन् । उनको सन्देश स्पष्ट छ—भूगोल प्रतिभाको बाधक बन्नु हुँदैन। कांग्रेसको नेतृत्व काठमाडौंकेन्द्रित सीमित घेराबाट बाहिर निस्केर देशका सबै भूगोल, समुदाय र पुस्ताका क्षमता पहिचान गर्ने दिशामा अघि बढ्नुपर्ने उनको धारणा छ ।
इतिहासको गौरवसँगै भविष्यको उत्तर
नेपाली कांग्रेससँग लामो राजनीतिक इतिहास र लोकतान्त्रिक आन्दोलनको गौरवपूर्ण विरासत छ । तर महरको बुझाइमा अब नयाँ पुस्ताले केवल इतिहास सुनेर कांग्रेसप्रति आकर्षित हुने अवस्था छैन । उनी वर्तमानका प्रश्नको उत्तर खोजिरहेका छन् ।
रोजगारी कहाँ छ ?
युवा किन विदेशिन बाध्य छन् ?
डिजिटल अर्थतन्त्रमा नेपालको स्थान के हो ?
जलवायु परिवर्तनबाट प्रभावित नागरिकका लागि कांग्रेसको नीति के हो ?
सार्वजनिक सेवा किन प्रभावकारी बन्न सकेको छैन ?
निजी क्षेत्रलाई लगानी गर्न किन कठिन भइरहेको छ ?
यस्ता प्रश्नको समाधान दिन सक्ने पार्टी बन्न सके मात्र कांग्रेसले नयाँ पुस्ताको विश्वास पुनः अर्जन गर्न सक्ने महरको निष्कर्ष छ ।
महामन्त्री पद : पदभन्दा बढी कार्यक्षमताको परीक्षा
नैनसिंह महरको उम्मेदवारीलाई हेर्दा उनको मुख्य दाबी एउटा पदका लागि मात्र देखिँदैन । उनी महामन्त्रीको पदलाई पार्टी सञ्चालनको कार्यकारी जिम्मेवारी र परिणाम देखाउने अवसरका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेका छन् ।
महामन्त्रीको कार्यालयलाई कार्यसम्पादन केन्द्र बनाउनेदेखि केन्द्र र तल्लो तहबीच नियमित संवाद, कार्यकर्ताको क्षमता पहिचान, योग्यलाई जिम्मेवारी, युवालाई निर्णायक भूमिकामा ल्याउने, आधुनिक मुद्दालाई पार्टीको बहसमा समेट्ने र कांग्रेसलाई भावी शासनका लागि तयार गर्ने उनको एजेन्डाले एउटा सन्देश दिन खोजेको छ—
अब कांग्रेसलाई केवल चुनाव जित्ने संगठन होइन, परिणाम दिन सक्ने संगठन बनाउनुपर्छ ।
१५औँ महाधिवेशनमा महामन्त्री पदको प्रतिस्पर्धामा महरले यही परिवर्तनको नारासहित आफूलाई प्रस्तुत गरेका छन् । उनको अगाडिको चुनौती भनेको यो दृष्टिकोणलाई मतदातासम्म प्रभावकारी रूपमा पुर्याउनु र महाधिवेशन प्रतिनिधिलाई विश्वास दिलाउनु हो कि कार्यसंस्कृति बदल्ने, निर्णयलाई कार्यान्वयनमा लैजाने र नयाँ पुस्तालाई कांग्रेससँग जोड्ने उनको प्रतिबद्धता व्यवहारमै रूपान्तरण गर्न सकिन्छ । यदि महाधिवेशनले कांग्रेसको आगामी पुस्ताको नेतृत्व, कार्यशैली र संगठनात्मक प्राथमिकता निर्धारण गर्ने हो भने महरले उठाएका प्रश्नहरू स्वयं महाधिवेशनका महत्वपूर्ण प्रश्न बन्न सक्छन् ।
कांग्रेसको पुरानो विरासतलाई सम्मान गर्दै नयाँ युगको चुनौती स्वीकार गर्ने कि नगर्ने—१५औँ महाधिवेशनले त्यसको उत्तर दिनेछ । र महामन्त्री पदमा नैनसिंह महरको उम्मेदवारीको मूल सन्देश पनि यही हो— ‘कांग्रेसलाई बदल्ने कुरा भाषणमा होइन, काम गर्ने संस्कृतिमै देखिनुपर्छ ।’
