डा. रोहित गिरी रेडियोलोजिस्ट 

ADVERTISEMENT

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) आधारित क्षयरोग (Tuberculosis – TB) पहिचान प्रणाली, जसलाई AI TB भनिन्छ, छातीको एक्स-रे (Chest X-ray) लगायतका मेडिकल छविहरूको विश्लेषण गरेर क्षयरोगको सम्भावना पहिचान गर्ने आधुनिक प्रविधि हो।

ADVERTISEMENT

# # #

यस प्रणालीले गहिरो सिकाइ (Deep Learning) , मेसिन लर्निङ (Machine Learning) र न्याचुरल लर्निङ प्रोसेसिङ (Natural Learning Processing) जस्ता प्रविधिहरू प्रयोग गरी एक्स-रे मा देखिने असामान्य परिवर्तनहरू पहिचान गर्न मद्दत गर्छ। विशेष गरी विशेषज्ञ रेडियोलोजिस्टको अभाव भएका क्षेत्रहरूमा AI TB ले छिटो र प्रभावकारी प्रारम्भिक स्क्रिनिङ गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। यद्यपि, AI TB अन्तिम निदान गर्ने उपकरण नभई चिकित्सक र रेडियोलोजिस्टलाई निर्णय प्रक्रियामा सहयोग गर्ने सहायक प्रणाली हो।

AI TB का फाइदाहरू
1. छिटो नतिजा प्रदान गर्छ – केही सेकेन्डमै एक्स-रे विश्लेषण गर्न सक्छ।
2. प्रारम्भिक स्क्रिनिङमा प्रभावकारी – क्षयरोगको सम्भावित बिरामीलाई छिट्टै पहिचान गर्न सहयोग गर्छ।
3. विशेषज्ञको अभाव भएका क्षेत्रमा उपयोगी – रेडियोलोजिस्ट नभएका स्थानमा पनि प्रारम्भिक मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।
4. धेरै बिरामीको परीक्षण गर्न सक्षम – ठूलो संख्यामा एक्स-रेहरू छोटो समयमा विश्लेषण गर्न सक्छ।
5. मानवीय त्रुटि कम गर्न सहयोग – ध्यान नपुग्न सक्ने केही सूक्ष्म परिवर्तनहरू पनि पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।
6. समय र लागत बचत – स्क्रिनिङ प्रक्रिया छिटो हुने भएकाले स्वास्थ्य सेवाको कार्यक्षमता बढ्छ।
7. रोग नियन्त्रणमा सहयोग – प्रारम्भिक पहिचानले उपचार समयमै सुरु गर्न र संक्रमण फैलिन कम गर्न मद्दत गर्छ।

AI TB का बेफाइदाहरू (Demerits)
1. अन्तिम निदान गर्न सक्दैन – AI को नतिजा मात्रका आधारमा उपचार सुरु गर्नु उचित हुँदैन।
2. गलत नतिजाको सम्भावना – कहिलेकाहीँ गलत सकारात्मक (False Positive) वा गलत नकारात्मक (False Negative) परिणाम आउन सक्छ।
3. अन्य फोक्सोका रोगसँग भ्रम हुन सक्छ – निमोनिया, फोक्सोको क्यान्सर वा अन्य रोगलाई TB जस्तै देखाउन सक्छ।
4. प्राविधिक पूर्वाधार आवश्यक हुन्छ – राम्रो कम्प्युटर, सफ्टवेयर र इन्टरनेट आवश्यक पर्न सक्छ।
5. गोपनीयता र डेटा सुरक्षाको चुनौती – बिरामीको स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी सुरक्षित राख्न आवश्यक हुन्छ।
6. नियमित अद्यावधिक आवश्यक – नयाँ डेटा र रोगको ढाँचाअनुसार AI प्रणालीलाई समय–समयमा सुधार गर्नुपर्छ।

क्षयरोग (TB) नियन्त्रणमा रेडियोग्राफरको भूमिका
1. छातीको एक्स-रे (Chest X-ray) गुणस्तरीय रूपमा गर्ने।
2. क्षयरोगका शंकास्पद बिरामीलाई समयमै पहिचान गर्न सहयोग गर्ने।
3. डाक्टरलाई सही निदानका लागि स्पष्ट र गुणस्तरीय एक्स-रे उपलब्ध गराउने।
4. डिजिटल एक्स-रे तथा आवश्यक इमेजिङ प्रविधिको सही प्रयोग गर्ने।
5. रेडियसन सुरक्षा (Radiation Safety) सम्बन्धी मापदण्ड पालना गर्ने।
6. सन्दिग्ध TB बिरामीलाई थप परीक्षण (जस्तै GeneXpert वा थुक परीक्षण) का लागि सम्बन्धित स्वास्थ्यकर्मीसँग समन्वय गर्ने।
7. उपचारपछिको फोक्सोको अवस्थाको अनुगमनका लागि आवश्यक इमेजिङ गर्ने।

AI TB सँग रेडियोलोजिस्टको महत्व
AI TB ले रेडियोलोजिस्टलाई प्रतिस्थापन गर्दैन; बरु उनीहरूको कार्यलाई अझ प्रभावकारी बनाउने सहायक उपकरणको रूपमा काम गर्छ। रेडियोलोजिस्टको अनुभव, क्लिनिकल ज्ञान र निर्णय क्षमता AI ले पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन।

रेडियोलोजिस्टको महत्व निम्नानुसार छ:
* AI को नतिजाको पुष्टि (Validation) – AI ले देखाएको सम्भावित निष्कर्षलाई विशेषज्ञले समीक्षा गरी सही वा गलत पुष्टि गर्छन्।
* जटिल अवस्थाको मूल्याङ्कन – TB बाहेक अन्य फोक्सोका रोगहरू छुट्याउन रेडियोलोजिस्टको अनुभव आवश्यक हुन्छ।
* गलत सकारात्मक र गलत नकारात्मक परिणाम कम गर्न – विशेषज्ञको पुनरावलोकनले निदानको शुद्धता बढाउँछ।
* क्लिनिकल जानकारीसँग समन्वय – बिरामीको लक्षण, प्रयोगशाला परीक्षण र चिकित्सकीय इतिहाससँग एक्स-रेको निष्कर्ष मिलाएर अन्तिम राय दिन्छन्।
* उपचार निर्णयमा सहयोग – सही निदानका आधारमा चिकित्सकलाई उपयुक्त उपचार योजना बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछन्।
* गुणस्तर नियन्त्रण – AI प्रणालीको कार्यसम्पादनको नियमित मूल्याङ्कन र सुधारमा पनि रेडियोलोजिस्टको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।
* सन्दिग्ध TB बिरामीको ख़कार परीक्षण (GeneXpert) को संख्या कम गर्ने।

निष्कर्ष
AI TB क्षयरोगको प्रारम्भिक पहिचानका लागि अत्यन्त उपयोगी र प्रभावकारी प्रविधि हो। यसले स्क्रिनिङलाई छिटो, व्यवस्थित र पहुँचयोग्य बनाउँछ, विशेष गरी विशेषज्ञको अभाव भएका क्षेत्रमा। तर AI को नतिजालाई अन्तिम निदानको रूपमा लिनु उचित हुँदैन। सही र विश्वसनीय निदानका लागि रेडियोलोजिस्टको विशेषज्ञता, क्लिनिकल मूल्याङ्कन र AI को विश्लेषणलाई संयोजन गरेर प्रयोग गर्नु नै उत्तम अभ्यास हो। AI र रेडियोलोजिस्टको सहकार्यले TB को समयमै पहिचान, उपचार र रोग नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।