निर्मल पुर्जा : एउटा शिखर, जसले नेपाललाई विश्वमा अझ अग्लो बनायो

बन्दना कार्की

केही व्यक्तिको विदाईले एउटा परिवार, एउटा समुदाय वा एउटा राष्ट्रलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वलाई नै स्तब्ध बनाउँछ। ब्रोड पिकको हिमपहिरोमा निर्मल पुर्जाको दुःखद निधन त्यस्तै क्षण बन्यो। नेपाल शोकमा डुब्यो, तर शोकको त्यो लहर हिमालको फेदीमा मात्र सीमित रहेन। विश्व पर्वतारोहण समुदाय, साहसिक यात्राका अनुयायी, सैनिक, उद्धारकर्मी, खेलाडी, युवा उद्यमी र लाखौँ प्रेरणा खोज्ने मानिसले एउटै अनुभूति गरे—संसारले एउटा असाधारण व्यक्तित्व गुमाएको छ।

निर्मल पुर्जा नेपालका थिए, तर उनको जीवन कुनै एक देशको सीमाभित्र बाँधिएन। उनले आफ्नो जन्मभूमिलाई गौरवान्वित बनाए, तर आफ्नो कर्मले विश्वभरका मानिसको सम्मान र स्नेह जिते। त्यसैले उनको निधन एउटा नेपालीको मात्र मृत्यु होइन; यो साहस, नेतृत्व, मानवता र सम्भावनामा विश्वास गर्ने विश्वव्यापी समुदायको साझा क्षति हो। नेपालले आफ्नो साहस, आत्मविश्वास र सम्भावनाको एउटा उज्यालो प्रतीक गुमायो। उनी अब शारीरिक रूपमा हामीबीच छैनन्, तर उनले छोडेर गएको प्रेरणाको उचाइ अझै हिमालभन्दा अग्लो छ। मृत्युले एउटा जीवनको अन्त्य गर्न सक्छ, तर असाधारण जीवनले निर्माण गरेको विरासतलाई अन्त्य गर्न सक्दैन। निर्मल पुर्जाको जीवन त्यसैको ज्वलन्त उदाहरण हो।
हिमालहरू हजारौँ वर्षदेखि उभिएका छन्। ती मौन छन्, स्थिर छन् र समयका साक्षी छन्। तर कहिलेकाहीँ कुनै मानिसले ती शिखरलाई नयाँ अर्थ दिन्छ। निर्मल पुर्जाले त्यही गरे। उनले संसारलाई देखाए कि हिमाल केवल चढ्ने ठाउँ होइन; त्यो मानव साहस, अनुशासन, नेतृत्व र अटुट आत्मविश्वासको परीक्षा हो। उनले शिखरहरू जितेनन्, बरु असम्भव भन्ने सोचलाई नै चुनौती दिए।

आज नेपालले एउटा कीर्तिमानी पर्वतारोहीको मात्र शोक मनाइरहेको छैन। हामी एउटा यस्तो नेपालीलाई सम्झिरहेका छौँ, जसले विश्वले नेपाललाई हेर्ने दृष्टिकोण नै परिवर्तन गरिदिए। लामो समयसम्म नेपालीहरूलाई विश्वले साहसी सहयोगी, भरपर्दा शेर्पा वा उच्च हिमाली मार्गदर्शकका रूपमा सम्मानपूर्वक चिन्यो, तर नेतृत्वको केन्द्रमा भने विदेशी अनुहारहरू नै देखिन्थे। निर्मल पुर्जाले त्यो स्थापित धारणामा नयाँ आयाम थपे। उनले देखाए कि नेपालीहरू नेतृत्व गर्न सक्छन्, नयाँ मानक स्थापित गर्न सक्छन् र विश्व इतिहासमा आफ्नै नामले अध्याय लेख्न सक्छन्। यो केवल व्यक्तिगत उपलब्धि होइन; यो राष्ट्रिय आत्मविश्वासको एउटा ऐतिहासिक छलाङ हो।

उनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो विशेषता के हो भन्ने प्रश्नको उत्तर केवल उनका विश्व कीर्तिमानमा खोज्नु पर्याप्त हुँदैन। रेकर्डहरू समयसँगै तोडिन्छन्। नयाँ पुस्ता आउँछ, नयाँ उपलब्धिहरू बन्छन्। तर केही मानिसको योगदान आँकडाभन्दा धेरै माथि हुन्छ। निर्मल पुर्जाको वास्तविक उपलब्धि नेपाली समाजलाई एउटा नयाँ आत्मविश्वास दिनु हो—”हामी पनि सक्छौँ” भन्ने विश्वास। सायद त्यसैले उनको जीवनसँग जोडिएको वाक्य—”Beyond Possible”—संसारभर लोकप्रिय बन्यो। यो केवल अंग्रेजी भाषाको आकर्षक वाक्यांश होइन; यो एउटा जीवनदर्शन हो। धेरैले असम्भव ठानेका लक्ष्यलाई उनले आफ्नो अनुशासन, तयारी र अथक परिश्रमबाट सम्भव बनाए। उनले संसारलाई सिकाए कि सीमाहरू धेरैजसो प्रकृतिले होइन, मानिसको सोचले बनाउँछ।

तर यस्ता व्यक्तित्वहरू एकाएक बन्दैनन्। उनीहरूको जीवनमा संघर्षका अनगिन्ती अध्याय हुन्छन्। निर्मल पुर्जाको यात्रा पनि कुनै विशेष सुविधा वा सहज अवसरबाट सुरु भएको होइन। नेपालको सामान्य पारिवारिक परिवेशबाट उठेका उनी युवावस्थामै बेलायती सेनामा भर्ती भए। त्यसपछि संसारकै प्रतिष्ठित विशेष फौजमध्ये एक, स्पेसल बोट सर्भिस (SBS) मा स्थान बनाउनु आफैँमा एउटा असाधारण उपलब्धि हो। त्यहाँ सिकेको अनुशासन, मानसिक दृढता, जोखिम व्यवस्थापन, टोली नेतृत्व र कठिन परिस्थितिमा निर्णय गर्ने क्षमताले नै पछि उनको पर्वतारोहण जीवनको बलियो आधार निर्माण गर्यो। जीवनले उनलाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाएको हो—असाधारण उपलब्धि कुनै संयोगले प्राप्त हुँदैन। त्यसका लागि निरन्तर तयारी, स्पष्ट लक्ष्य, कडा अनुशासन र कठिन परिस्थितिमा पनि आत्मविश्वास कायम राख्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ। उनले यही दर्शनलाई आफ्नो प्रत्येक अभियानमा व्यवहारमा उतारे।

विश्वका ८,००० मिटरभन्दा अग्ला सबै १४ हिमाल केवल छ महिना छ दिनमा आरोहण गर्नु एउटा विश्व कीर्तिमान मात्र होइन। त्यो मानव इच्छाशक्ति, वैज्ञानिक तयारी, शारीरिक क्षमताभन्दा पनि मानसिक दृढताको असाधारण उदाहरण हो। धेरैले त्यसलाई असम्भव भने, कतिपयले कल्पनाभन्दा बाहिरको लक्ष्य ठाने। तर निर्मल पुर्जाले आफ्नो यात्रामार्फत संसारलाई सम्झाए—असम्भव भन्ने शब्द धेरैजसो हाम्रो सोचभित्र बस्ने डर मात्र हो। उनको यो उपलब्धिले नेपाली युवालाई ठूलो सपना देख्ने हिम्मत दियो र विश्व पर्वतारोहण इतिहासमा नेपालको नाम अमर बनायो।

यद्यपि, निर्मल पुर्जाको जीवनलाई केवल कीर्तिमानको सूचीमा सीमित गर्नु उनको योगदानलाई सानो बनाउनु हुनेछ। उनी सफल भएकाले मात्र महान् बनेका होइनन्; सफलता प्राप्त गरेपछि पनि उनले आफ्नो मानवीय संवेदनशीलता गुमाएनन्। हिमालमा जोखिममा परेका अन्य आरोहीको उद्धारमा उनले देखाएको साहसले उनको अर्को परिचय निर्माण गर्यो—त्यो परिचय हो, मानवता। हिमालमा एउटा सत्य सधैँ जीवित हुन्छ—शिखर फेरि चढ्न सकिन्छ, तर गुमेको जीवन फर्काउन सकिँदैन। निर्मल पुर्जाले यही मूल्यलाई व्यवहारमा उतारे। जोखिमका बीच पनि अरूको जीवन बचाउन अघि सर्ने उनको निर्णयले संसारभर सम्मान कमायो। त्यसैले उनी केवल साहसी आरोही होइनन्; उनी जीवनको मूल्य बुझ्ने असाधारण मानव हुन्।

यसै सन्दर्भमा निर्मल पुर्जाको योगदानलाई नेपालको ‘सफ्ट पावर’ को दृष्टिकोणबाट पनि बुझ्न सकिन्छ। कुनै देशको प्रभाव केवल आर्थिक वा सैनिक शक्तिले मात्र मापन हुँदैन। संस्कृति, खेलकुद, विज्ञान, कला, साहित्य, मानवीय योगदान र असाधारण व्यक्तित्वले पनि विश्वमा देशको प्रतिष्ठा निर्माण गर्छन्। निर्मल पुर्जा त्यस्ता नेपालीमध्ये एक हुन्, जसले आफ्नो व्यक्तिगत यात्रामार्फत नेपालको सकारात्मक पहिचानलाई विश्वभर थप बलियो बनाउन सफल भए। आज संसारले नेपाललाई सम्झँदा सगरमाथासँगै निर्मल पुर्जाको नाम पनि स्मरण गर्छ। यो कुनै सरकारी अभियानले होइन, एउटा नेपालीको समर्पण, व्यावसायिक उत्कृष्टता र अदम्य आत्मविश्वासले सम्भव भएको हो। उनले विश्वमञ्चमा नेपाली हुनु गर्वको विषय हो भन्ने सन्देश व्यवहारबाट नै दिए।

उनको व्यक्तित्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो—नेपालीपनप्रतिको अटुट प्रेम। अन्तर्राष्ट्रिय प्रसिद्धि प्राप्त गरेपछि पनि उनले आफ्नो देशलाई कहिल्यै बिर्सेनन्। प्रत्येक ठूलो उपलब्धिसँगै नेपाललाई विश्वमञ्चमा गर्वका साथ प्रस्तुत गर्ने उनको प्रयास निरन्तर रह्यो। उनी विश्व नागरिक बने, तर आफ्नो राष्ट्रिय पहिचानप्रति सदैव गर्व गर्थे। आज विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्न चाहने नेपाली युवाका लागि यो एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश हो—विश्वस्तरको बन्न आफ्ना जरा बिर्सनु पर्दैन। उनले प्रमाणित गरे कि अन्तर्राष्ट्रिय उत्कृष्टता र राष्ट्रिय पहिचान परस्पर विरोधी होइनन्, बरु दुवै एकअर्काका पूरक हुन्।

नेपालीको विश्वव्यापीकरण गर्ने एउटा असाधारण नेपालीको रूपमा निर्मल पुर्जाले अर्को महत्त्वपूर्ण काम गरे—उनले नेपालीको क्षमताको सीमालाई नै पुनःपरिभाषित गरे। हजारौँ नेपाली पर्वतारोही, मार्गनिर्देशक र सहयोगीको अथक परिश्रमबिना हिमालयको इतिहास अधुरो हुन्थ्यो। तर निर्मल पुर्जाले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिए—नेपालीहरू केवल सफल अभियानका सहभागी मात्र होइनन्, ती अभियानको नेतृत्व गर्ने, नयाँ अवधारणा निर्माण गर्ने र विश्वका लागि नयाँ मानक स्थापित गर्ने क्षमता पनि राख्छन्। जब उनले “प्रोजेक्ट पोजिबल” घोषणा गरे, संसारका धेरै अनुभवी पर्वतारोहीले त्यसलाई अत्यधिक महत्वाकांक्षी ठाने, कतिपयले असम्भव नै भने। तर निर्मल पुर्जाले आलोचनालाई विवादमा होइन, परिणाममा उत्तर दिए। उनले एउटा महत्त्वपूर्ण नेतृत्व सिद्धान्त व्यवहारमा देखाए—नेतृत्व धेरै बोल्ने क्षमताले होइन, परिणाम दिने क्षमताले स्थापित हुन्छ। उनले आफ्नो टोलीलाई आदेश दिएर होइन, उदाहरण बनेर नेतृत्व गरे। कठिन परिस्थितिमा उनी आफैँ अगाडि देखिन्थे, जोखिमको बेला निर्णयबाट भाग्दैनथे, र सफलतामा श्रेय टोलीसँग बाँड्थे—यिनै गुणले उनलाई विश्वभर सम्मानित बनायो।

नेपालका युवाका लागि निर्मल पुर्जाको जीवन एउटा खुला पाठ्यपुस्तक हो। आजको प्रतिस्पर्धी संसारमा सफलता केवल प्रतिभाले प्राप्त हुँदैन; अनुशासन, समयको सम्मान, निरन्तर सिक्ने बानी, टोलीमा काम गर्ने क्षमता र असफलताबाट फेरि उठ्ने साहस त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ। उनले यी सबै गुणलाई व्यवहारमै देखाए। त्यसैले उनको कथा केवल पर्वतारोहणमा रुचि राख्नेहरूको मात्र होइन; उनी खेलकुद, सुरक्षाक्षेत्र, व्यवसाय, शिक्षा, युवा नेतृत्व र उद्यमशीलतामा पनि प्रेरणाका स्रोत बने। उनको सन्देश कुनै एउटा पेशासँग सीमित होइन—यो प्रत्येक नेपालीका लागि हो: सपना ठूलो देख, त्यसका लागि आफूलाई तयार गर, र कठिनाइसँग सम्झौता नगर।

तर निर्मल पुर्जाको विरासतको सबैभन्दा ठूलो पक्ष कुनै संस्था, भवन वा स्मारक हुनेछैन—ती सबै आवश्यक हुन सक्छन्, तर पर्याप्त हुँदैनन्। उनको वास्तविक स्मारक तब निर्माण हुनेछ, जब नेपाली समाजले उनले प्रतिनिधित्व गरेका मूल्यहरूलाई आफ्नो व्यवहारमा उतार्नेछ। जब कुनै विद्यार्थी कठिनाइसँग हार नमान्ने निर्णय गर्छ, जब कुनै युवा आफ्नो लक्ष्यका लागि अनुशासित भएर निरन्तर मेहनत गर्छ, जब कुनै सुरक्षाकर्मी वा उद्धारकर्मी अरूको जीवन बचाउन आफ्नो कर्तव्यलाई पहिलो प्राथमिकता दिन्छ, र जब कुनै टोली नेता व्यक्तिगत श्रेयभन्दा सामूहिक सफलतालाई महत्त्व दिन्छ—त्यस क्षण निर्मल पुर्जाको विरासत जीवित रहनेछ। यो एउटा गहिरो सत्य हो—कुनै राष्ट्रको परिपक्वता त्यहाँका नागरिकले आफ्ना उत्कृष्ट व्यक्तित्वबाट कति सिक्छन् भन्नेमा नापिन्छ।

अब नेपालले उनको विरासतलाई संस्थागत गर्ने समय आएको छ। विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका प्रेरणामूलक कार्यक्रममा उनको जीवनयात्रालाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। पर्वतारोहण, हिमाली सुरक्षा, उद्धार क्षमता, नेतृत्व विकास वा साहसिक अध्ययनसँग सम्बन्धित व्याख्यानमाला, अनुसन्धान, छात्रवृत्ति वा सार्वजनिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यस्ता पहलले केवल एक व्यक्तिको सम्मान गर्ने होइन, नेपालले निर्माण गरेको गौरवशाली पर्वतीय परम्परालाई पनि थप सुदृढ बनाउनेछ। विशेषगरी शिक्षाको क्षेत्रमा निर्मल पुर्जाको जीवन अत्यन्त उपयोगी स्रोत बन्न सक्छ—अनुशासन, इमानदारी, साहस, सहकार्य, धैर्य, नेतृत्व र सेवाभावजस्ता सबै गुणहरू उनको जीवनमा स्पष्ट देखिन्छन्। यदि यस्ता जीवनकथाहरू युवापुस्ताले आफ्नै समाजभित्रबाट देख्न पाए भने सफलता कुनै टाढाको सपना नरही आफ्नै माटोबाट सम्भव भएको यथार्थ बन्नेछ।

हामी प्रायः राष्ट्रिय गौरवका प्रतीकलाई इतिहासका महान् व्यक्तित्वमा खोज्ने गर्छौँ, तर प्रत्येक पुस्ताले आफ्ना नयाँ प्रेरणाहरू पनि निर्माण गर्नुपर्छ। आजका युवाले आफूजस्तै समय, परिस्थिति र चुनौतीबाट उठेका व्यक्तिमा आफूलाई सजिलै देख्न सक्छन्। यही कारणले निर्मल पुर्जाको जीवन आधुनिक नेपालको कथा पनि हो—साधारण परिवेशबाट उठेर विश्वको सर्वोच्च मञ्चमा पुग्ने सम्भावनाको कथा। उनले हामीलाई सिकाएर गए—परिस्थिति सधैँ अनुकूल हुँदैन, बाटो सधैँ सहज हुँदैन, आलोचना सधैँ रोकिँदैन, असफलताको जोखिम सधैँ रहन्छ। तर स्पष्ट उद्देश्य, कठोर अनुशासन, इमानदार मेहनत र अटल आत्मविश्वास भए असम्भवजस्तो देखिने सपना पनि साकार हुन सक्छ। उनले जीवनभर दोहोर्याएको एउटा विश्वास आज सम्पूर्ण राष्ट्रका लागि सन्देश बनेको छ—”Possible is Possible.” यो केवल उनको व्यक्तिगत सफलताको सूत्र मात्र होइन, यो नेपालको सम्भावनाप्रतिको गहिरो विश्वास पनि हो।

आज जब ब्रोड पिकका हिमशृङ्खलाहरू मौन छन्, सायद प्रकृतिले हामीलाई एउटा गहिरो पाठ सम्झाइरहेको छ। हिमालहरू सदियौँदेखि उभिएका छन् र अझै उभिइरहनेछन्। तर ती हिमाललाई नयाँ अर्थ दिने मानिसहरू विरलै जन्मिन्छन्। निर्मल पुर्जाले शिखरहरूलाई केवल नापेनन्; उनले तिनलाई साहस, अनुशासन, सेवा र सम्भावनाको प्रतीक बनाए। उनले संसारका अग्ला हिमालहरू चढे, तर उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि त्यो होइन—उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो, उनले नेपाली हुनुको अर्थलाई विश्वसामु अझ उचो बनाइदिए।
अन्ततः मानिसको जीवनको मापन उसले कति वर्ष बाँच्यो भन्नेबाट हुँदैन। उसले कति मानिसलाई प्रेरित गर्यो, आफ्नो देशको नामलाई कति सम्मान दिलायो, र आफ्नो पछाडि कस्तो मूल्य छोडेर गयो भन्नेबाट हुन्छ। त्यस अर्थमा निर्मल पुर्जाको जीवन छोटो होइन, असाधारण रूपमा विशाल हो। हिमालहरू उहीँ रहनेछन्, नयाँ आरोहीहरू आउनेछन्, नयाँ कीर्तिमानहरू पनि बन्नेछन्। तर इतिहासले कहिलेकाहीँ मात्र त्यस्ता मानिस जन्माउँछ, जसले एउटा राष्ट्रको आत्मविश्वासलाई नै नयाँ उचाइ दिन्छ। निर्मल पुर्जा त्यस्तै दुर्लभ नेपाली हुन्।

उनको सबैभन्दा ठूलो स्मारक कुनै शिलालेख, भवन वा सालिक हुनेछैन—त्यो स्मारक प्रत्येक नेपालीको मनमा जागिरहने साहस हुनेछ, प्रत्येक युवाको आँखामा पलाउने सपना हुनेछ, प्रत्येक कठिन यात्रामा हार नमान्ने संकल्प हुनेछ, र प्रत्येक नेपालीले गर्वका साथ भन्न सक्ने आत्मविश्वास हुनेछ—”हामी पनि सक्छौँ।” आज उनको यात्रा टुङ्गिएको छ, तर प्रेरणाको यात्रा अझै जारी छ। निर्मल पुर्जा अब इतिहासको हिस्सा बने, तर उनले देखाएको बाटो सधैँ उज्यालो रहनेछ—आउने पुस्ताका लागि, नेपालका लागि र सपना देख्ने हरेक मानिसका लागि।

– लेखिका राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका सामाजिक मुद्दाहरूमा पत्रपत्रिकामा नियमित लेख्ने गर्छिन्।