काठमाडौं- मानिसको वास्तविक मूल्य उसको जीवनकालमा मात्र होइन, उसले समाजमा छाडेर गएको योगदानबाट पनि मापन हुने गरेको छ। धन, पद, पेशा र उपलब्धि समयसँगै हराउन सक्छन्, तर समाजका लागि गरिएको योगदान पुस्तौँसम्म जीवित रहन सक्छ।
ADVERTISEMENT
कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्वका अध्येता डा. टोपलाल पन्थीले आफ्नो लेखमार्फत नेपाललाई व्यक्तिगत सफलताभन्दा सामाजिक उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिने संस्कृतिको आवश्यकता रहेको औँल्याएका छन्।
ADVERTISEMENT
उनका अनुसार कुनै राष्ट्र केवल सफल पर्वतारोही, राजनीतिज्ञ, चिकित्सक, शिक्षक, सैनिक वा व्यवसायी भएर महान बन्न सक्दैन। ती व्यक्तिहरूले आफ्नो सफलतालाई समाजप्रतिको जिम्मेवारीसँग जोड्न सके मात्रै राष्ट्रको वास्तविक विकास सम्भव हुन्छ।
पर्वतारोहणलाई यसको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै पन्थीले सन् १९५३ मा सगरमाथाको सफल आरोहण गरेका सर एडमन्ड हिलारी र तेन्जिङ नोर्गेको उपलब्धिदेखि सन् १९८० मा अतिरिक्त अक्सिजनबिना एक्लै सगरमाथा आरोहण गरेका रेनहोल्ड मेस्नरसम्मका उदाहरण दिएका छन्। उनका अनुसार उपलब्धिको मूल्य केवल शिखरमा पुग्नुमा होइन, त्यसले मानवता र राष्ट्रलाई के योगदान गर्यो भन्नेमा हुन्छ।
शिक्षाको क्षेत्रमा पनि यही जिम्मेवारी लागू हुनुपर्ने पन्थीको धारणा छ। शिक्षकको जिम्मेवारी विद्यार्थीले प्रमाणपत्र प्राप्त गरेपछि समाप्त नहुने भन्दै उनले शिक्षाको वास्तविक सफलता विद्यार्थीले आत्मनिर्भर जीवन जिउन, रोजगारी सिर्जना गर्न र समाजमा योगदान पुर्याउन सक्ने क्षमतामा निर्भर हुने उल्लेख गरेका छन्।
सन् २०२४ मा डा. रुथ गोट्सम्यानले अल्बर्ट आइन्स्टाइन कलेज अफ मेडिसिनलाई गरेको एक अर्ब अमेरिकी डलरको दानलाई उनले शिक्षालाई सामाजिक लगानीका रूपमा हेर्ने उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उक्त सहयोगपछि वर्तमान तथा भावी मेडिकल विद्यार्थीका लागि शिक्षण शुल्क निःशुल्क बनाइएको थियो।
राजनीतिमा पनि व्यक्तिगत सत्ता र पदभन्दा नागरिकप्रतिको सेवा महत्वपूर्ण हुने लेखमा उल्लेख छ। भारतका पूर्वप्रधानमन्त्री लालबहादुर शास्त्रीको सरलता, इमानदारी र ‘जय जवान, जय किसान’ भन्ने नारालाई उदाहरण दिँदै राजनीतिक शक्ति नागरिक सेवासँग जोडिँदा मात्रै अर्थपूर्ण हुने पन्थीको तर्क छ।
चिकित्सा क्षेत्रमा पनि व्यावसायिक दक्षतासँगै मानवीय संवेदना र सामाजिक जिम्मेवारी आवश्यक रहेको उनले बताएका छन्। चिकित्सकले स्वास्थ्य सेवालाई केवल आम्दानीको माध्यमका रूपमा नभई मानव जीवनसँग जोडिएको जिम्मेवारीका रूपमा बुझ्नुपर्ने उनको भनाइ छ। साथै, चिकित्सकीय लापरबाही भए प्रमाण र कानुनी प्रक्रियाका आधारमा जवाफदेही बनाउनुपर्ने तर बिरामीको मृत्युका नाममा स्वास्थ्यकर्मीमाथि हिंसा गर्नु उचित नहुने उनले स्पष्ट पारेका छन्।
व्यवसाय क्षेत्रमा समेत परिवर्तन आवश्यक रहेको पन्थीको निष्कर्ष छ। व्यवसायको सफलता केवल नाफा, सम्पत्ति वा विलासी जीवनशैलीबाट मापन गर्न नहुने भन्दै उनले कर्मचारी, ग्राहक, समुदाय, वातावरण र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीलाई व्यवसायको अभिन्न हिस्सा बनाउनुपर्ने बताएका छन्।
उनले मानव संसाधन व्यवस्थापनमा कर्मचारीलाई मेसिनका रूपमा नभई भावना, परिवार, आकांक्षा र सम्मान भएका मानिसका रूपमा व्यवहार गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। उचित पारिश्रमिक, सम्झौता, सुरक्षा, बीमा तथा सुविधा, सुरक्षित कार्यस्थल र क्षमता विकासका अवसर सुनिश्चित गर्ने संस्थाहरूले दीर्घकालीन सफलता हासिल गर्न सक्ने उनको भनाइ छ।
नेपालको पछिल्लो सामाजिक तथा राजनीतिक अनुभवबाट पनि संस्थागत जिम्मेवारीको प्रश्न उठेको लेखमा उल्लेख गरिएको छ। भदौ २४, २०८२ मा भएका हिंसात्मक घटनामा सरकारी कार्यालय, प्रहरी संरचना, निजी व्यवसाय तथा सार्वजनिक सम्पत्तिमा भएको क्षतिलाई उदाहरण बनाउँदै पन्थीले दोषी खोज्नेभन्दा यस्ता संस्थाहरू किन कमजोर बने भन्ने प्रश्न गर्नुपर्ने बताएका छन्।
उनका अनुसार नेपालको विकासको जिम्मेवारी सरकार वा कुनै एक पेशा वा वर्गको मात्र होइन। राजनीतिज्ञ, शिक्षक, चिकित्सक, व्यवसायी, सुरक्षाकर्मी, कर्मचारी, नागरिक समाज र आम नागरिक सबैले आ–आफ्नो सामाजिक दायित्व इमानदारीपूर्वक पूरा गरे मात्रै राष्ट्र अघि बढ्न सक्छ।
नेपालमा प्रतिभा र क्षमताको कमी नभएको तर सामाजिक उत्तरदायित्वको संस्कार अझ बलियो बनाउनुपर्ने पन्थीको निष्कर्ष छ।
‘मैले के पाएँ?’ भन्ने प्रश्नले क्षणिक सफलता दिलाउन सक्छ। तर ‘मैले समाजलाई के दिएँ?’ भन्ने प्रश्नले दीर्घकालीन विरासत निर्माण गर्ने उनको तर्क छ।
पर्वतारोहीले हिमालमा पदचिह्न मात्र होइन, प्रेरणा छाड्नुपर्ने, शिक्षकले सक्षम पुस्ता निर्माण गर्नुपर्ने, राजनीतिज्ञले बलिया संस्था छाड्नुपर्ने, चिकित्सकले स्वस्थ समुदाय निर्माण गर्नुपर्ने, व्यवसायीले सम्मानजनक कार्यसंस्कृति भएका संस्था निर्माण गर्नुपर्ने र नागरिकले आफूले पाएको समाजभन्दा राम्रो समाज भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने लेखमा उल्लेख छ।
अन्ततः सबैभन्दा दीर्घकालीन सफलता सामाजिक सफलता नै हुने पन्थीको निष्कर्ष छ। धन हराउन सक्छ, पद परिवर्तन हुन सक्छ र व्यवसाय बन्द हुन सक्छन्, तर अरूको जीवनमा गरिएको सकारात्मक योगदान लामो समयसम्म जीवित रहन सक्छ।
नेपाल अघि बढ्ने आधार केवल आर्थिक वा भौतिक प्रगति नभई मानिसले आफूले पाएको भन्दा आफूले समाजलाई दिएको योगदानलाई सफलताको मापदण्ड बनाउने संस्कार भएको लेखको मूल सन्देश छ।
